Buku Tamu

Tuesday, January 3, 2012

Cerita Rakyat

Asal-usul Gapura lan masjid wali ing desa Loram Kulon kec. Jati kabupaten kudus

Miturut crita kang ana ing masyarakat kana, Gapura lan masjid wali kang ana ing desa Loram Kulon, yaiku critane saka Ratu Kalinyamat lan Sultan Hadirin. Miturut critane Putri Trenggono kang nduweni asma Ratu Kalinyamat kang manggon ana ing Jepara lan wis nguwasani daerah-daerah Pati, Rembang, lan Blora. Ratu kalinyamat kuwi putri Sultan kang ayune ngedap-ngedapi lan awake kang apik. Mulane akeh wong lanang kang pada naksir lan pada ngrebutke dheweke. Wektu nggolek jodho, Ratu Kalinyamat nurut banget marang wong tuane. Sak durunge Bapake seda, Bapake nate pesen jodone kuwi Pangeran kang nduweni watak satriya saka luar pulau Jawa. Mula kuwi Ratu Kalinyamat nganaake sayembara. Para Pangeran saka Jawa lan luar jawa akeh banget kang melu sayembarane Ratu Kalinyamat. Nanging ora ana sing kasil, amarga niate mung pengen dadi bojone Ratu Kalinyamat kang ayune ngedap-ngedapi kuwi.

Ing liya dina ana nom-noman kang prasaja, nom-noman kuwi pengen ngabdi karo Ratu Kalinyamat. Ratu Kalinyamat ngolehi nom-noman kuwi ngabdi karo Dheweke. Bocah kuwi di dadeake tukang ngurus taman kerajaane.wis suwe Ratu Kalinyamat namatke bocah kuwi. Suwe-suwe Dheweke penasaran karo bocah kuwi. Sawise ngabdi suwe, bocah kuwi diangkat dadi Patih, ing liya dina bocah mau di tes karo Ratu Kalinyamat, di jak ning kamare Ratu Kalinyamat dirayu, nanging bocah mau ora gelem nanging malah mlayu. Trus digudak dikon nyekel lan dikon mateni. Sak durunge dipateni bocah mau dikon ngaku sapa sejatine dheweke. Bocah mau crita nak dheweke kuwi putrane Sultan Mukhayat Syah saka Aceh kanthi asma Raden Toyib. Raden Toyib crita yen to jabatan bapake kang diwenehke dheweke direbut kang mase. Nak kana ana perang sedulur, sing adine Raden Toyib ngalah lan minggat. Mula kuwi Raden Toyib lunga ngulandara nganti tekan negri Cempa. Ning kana Dheweke dirumat karo Sultan kang nduweni asma Tji Wie Gwan lan diakoni dadi anak angkate. Trus nak kana dheweke ganti asma dadi Sultan Hadirin. Nalika wis suwe ing negri Cempa dheweke kangen karo negrine dhewe. Sultan Hadirin njaluk ijin marang bapake, akhire diijini. Nak perjalanan ora disengaja malah tekan Jepara, kabeh sandangane diwenehke wong Jepara dheweke malah nganggo klambi sing biasa. Nalika krungu critane Sultan Hadirin, Ratu Kalinyamat langsung kesengsem lan nikah dadi bojone Sultan Hadirin. Ing acara nikahane Bapake Sultan Hadirin diundang supaya acarane rame. Sawise nikah Sultan Hadirin dadi Sultan ing Jepara. Sulatan Hadirin diwenehi hadiah saka Bapake awujud masjid ing Mantingan. Ing kana sultan Hadirin lan Ratu Kalinyamat ora nduwe keturunan, trus Sultan Hadirin diijini nikah maneh supayta bisa nduwe anak. Sultan Hadirin akhire nikah karo anake Sunan Kudus kanthi asma Raden Ayu Prodo Binabar, nangin pancen nasibe Sultan Hadirin. Dheweke uga ora bisa nduwe anak maneh. Akhire Dheweke ngepek anake Dewi Wuryan Ratnawati, Putri Sultan Banten.

Sunan Kudus ngerti masjid kang ana ing Mantingan, Jepara gawe Sunan Kudus kesengsem. Tji Wie Gwan diaturi nyebarke agama Islam ing daerah Kudus wektu kuwi warga Kudus isih akeh kang melu Agama Hindu-Budha. Tji Wie Gwan nyebarke Agama Islam nak daerah Loram Kulon. Ing kana Dheweke nggawe gapura lan masjid. Gapura kang digawe Tji Wie Gwan kaya candi panggon ibadah wong Hindu-Budha, mula kuwi akeh warga kang pada penasaran lan pengen weruh wujude gapura mau. Amarga saking penasarane, para warga njaluk ijin karo Tji Wie Gwan pengen mlebu lan pengen weruh nak njero kana kuwi isine apa wae. Amarga nak gapura mau diwenehi pager. Sawise para warga mau mlebu, akhire dikenalke masjid kuwi apa, lan masjid kanggone nggo ngapa. Tji Wie Gwan uga ngajarke budhaya kanggo warga sekitare bab ajaran Agama Islam, suwe-suwe akeh warga kang seneng karo ajara Islam. Mua kuwi akeh Warga kana sing ngrasuk Agama Islam. Amarga kepinterane ngajak wong-wong Loram Kulon mau Tji Wie Gwan diwenehi gelar asma Sunggin Bada kang nduweni arti ahli ngukir. Amarga ukiran karyane Tji Wie Gwan apike ora umum.

Sak liyane ngajarke bab-bab agama, Tji Wie Gwan uga ngajarke tradisi marang sing saben nganaake acara nikahan, sunat utawa hajat liyane supaya menehi sodaqoh awujud sega kepel kang jumlahe pitu. Kang nduweni arti pitu kuwi pituduh utawa pitulung. Critane biyen nalika Tji Wie Gwan nggawe gapura ana wong tuwa, trus dhewek takon nak Dheweke kuwi pengen sodaqoh nanging ora ngerti carane. Wong tuwa mau njawab pitakone, ”yen pengen sodaqoh, kuwe kudu nggawe sega kepel akehe pitu”, kuwi mau dilakoni bojone wong tuwa mau. Ana uga tradisi yen wong nikah yaiku ngubengi gapura. Sing biasa kasebut kirab nganten. Miturut crita mbiyen, masjid kuwi ya kanggo kaya KUA kaya saiki utawa kenaiban supaya isa di delok wang akeh.

Cerita Rakyat

CHENG HO

Tekane wong-wong Tionghoa saka cina atusan taun kepungkur dipercaya amarga anane perang sing ana ing negara Cina ora rampung-rampung. Akeh warga Cina ninggalake negarane kanggo nggolek urip sing tenang, salah sijine menyang Indonesia, yaiku ing tanah Jawa. Trus kapan wong-wong Cina teka menyang Semarang kuwi ora ana sing ngerti kanthi genah kapan taune. Nanging miturut critane wong akeh, warga Cina sing manggon ing Semarang kuwi bagian saka rombongan kapal gedhe sing mandeg ing Banten, trus padha nyebar dhewe-dhewe.

Crita sejarah Semarang ora lengkap nak ora crita bab musafir Tionghoa kang nganut agama islam sing nduweni asma Sam Po Tao Lang utawa Sam Po Tay Djien, dheweke kuwi laksmana Tiongkok kanthi asama Cheng Ho.

Cheng Ho kuwi utusan saka negara Cina, dheweke entuk parentah muhibah saka raja Cina kanggo nganakake hubungan silaturahmi karo negara-negara liya, salah sijine Indonesia, tuladhane tanah Jawa. Tuladhane hubunganne kuwi dagang lan budhaya. Cheng Ho wis kaping pitu kliling donya, ngulon, ngetan, ngidul,lan ngalor.

Taun 1416 M, Cheng Ho sing duwe jeneng asli Sam Po Tao Lang utawa Sam Po Tay Djien mundi dawuh saka kaisar Cina ing negara-negara sebrang, nanging cilakane kapale keseret ombak tekan kisik Simongan. Amarga kapale rusak, Cheng Ho trus manngon ing Simongan karo ndandani kapale. Nyambi ndandani kapal, dheweke manfaatake wektu kanggo dodolan lan nyebarake agama islam, dheweke uga promosi budhaya negarane. Ing Semarang dheweke disebut warga Tionghoa kang luwih dhisik teka ing Semarang kanthi bungah banget.

Sebenere maksud Cheng Ho nglaksanakake muhibah kuwi bisa didelok saka sejarah Dinasti Ming utawa Ming Shih, sing tegas nyatakake yen karepe ora liya arep nyekel Chu Yun-wen alias Hwa-ti lan arep pamer yen kerajaan Tiongkok kuwi kuat lan sugih.

Chu Yun-wen alias Hwa-ti yaiku mantan kaisar Tiongkok kang kasil dilengserake Chu Ti, trus mbrontak pemrintahane Chu Ti antarane taun 1399 nganthi taun 1402, Chu Yun-wen alias Hwa-ti bisa kabur.

Sakwise Cheng Ho kliling ing daerah Eropa, dheweke nerusake perjalanane ing daerah wetan, salah sijine ing Jawa. Ing Jwa tujuan utamane yaiku daerah-daerah sing kira-kira dadi nggon mlayune Chu Yun-wen alias Hwa-ti, kayata Batavia (Jakarta), Cirebon, Banten, lan daerah-daerah pesisir liyane, salah sijine Semarang.

Ringkese crita.

Nalika Sam Po Tao Lang lan wadyabalane lagi nyusuri segara lor Jawa, Ong King-Hong utawa Wang Jing Hong, kang dadi pimpinan nomer loro ujuk-ujuk lara parah banget, kanthi lelakon kaya kuwi Sam Po Tao Lang ngakon anak buahe mbuak sauh (jangkar) ing sijine teluk, saiki teluk kuwi dadi pelabuhan Semarang, trus nutukake lakune maneh nyusuri kaligarang.

Sam Po Tau Lang lan para wadyabalane nemu gua cilik ing bukit sing ora adoh saka pantai, gua kuwi didadekake omah sementara Sam Po Tao Lang. Para wadyabalane uga nggawe omah cilik saperlu kanggo nambani Ong King-Hong kang lagi lara. Sam Po Tao Lang uga nggawe obat, kanthi obat sing digawe Sam Po Tao Lang, Ong King-Hong mulai pulih sithik baka sithik.

Sakwise sekitar sepuluh dina lawase manggon ing kana, Sam Po Tao Lang nutukake perjalanane maneh. Ong King-Hong ditinggal, nanging isih dikancani karo sepuluh abdine Sam Po Tao Lang, sakliyane kuwi Ong King-Hong uga ditinggali kapal siji, cadangan panganan kang akeh banget, lan obat-obatan racikane Sam Po Tao Lang.

Amarga suwene wektu kanggo mulihake kesehatane Ong King-Hong, dheweke mimpin para abdine ngresiki panggonan kang dienggoni kuwi, trus mulai nandur pari, nggawe omah lan liya-liyane. Nanging, nalika Ong King-Hong wis waras tenan, dheweke ora balik ing negarane meneh, malah sewalike yaiku terus manggon ing kana lan nggunakake kapale kanggo dagang ing pesisir lor tanah Jawa.

Para abdine uga padha kawin karo wong wadon asli Jawa (pribumi). Akhire Ong King-Hong lan para abdine mbaur dadi siji karo masyarakat kana.

Kaya dene Sam Po Tao Lang, Ong King-Hong uga ngrasuk agama islam lan akeh nggunakakae wektune kanggo ngajari wong pribumi lan wong Tinghoa kang dadi abdine, bab tata susila, kerhanian lan bab agama islam. Sakliyane kuwi, dheweke uga ngajari para abdine kanggo ngormati prestasi-prestasine Sam Po Tao Lang, kanthi muliakake sifat-sifate. Dhewekw nduweni patung Sam Po Tau Lang kang nduweni ukuran cilik diselehake ing njero guwa. Pas wayah-wayah sing khusus dheweke ngajak para abdine kanggo nganakake acara pemujaan kanggo Sam Po Tao Lang.

Nalika umure Ong King-Hong wis tekan 87 taun dheweke seda, jenazahe dikubur nganggo cara islam. Trus dheweke entuk julukan Dampoawang.

Sakwise kuwi Sam Po Tao Lang entuk julukan Sam Po Tay Djien sing duweni arti Sam Po sing agung lan saben tanggal siji lan limalas saben wulan petungan alamanak Tionghoa, warga Tionghoa ing Semarang nglakoni pemujaan ing patunge Cheng Ho.

Friday, December 30, 2011

Wayang dan nilai-nilai estetikannya

A.Wayang sebagai dasar filisofi manusia jawa

Perhatian orang-orang jawa terhadap keberadaan wayang, dianggapnya sebagai dasar filosofi manusia jawa. Dalam pertunjukan wayang kulit di jawa suatu tokoh wayang dalam lakon tertentu serung dipakai oleh orang jawa untuk memberikan pemahaman terhadap perjalanan hidu0p baik secara realitas ( kehidupan sehari-hari ) maupun dimasa mendatang juga, dalam pertunjukan sering kali diberikan dalam berbagai nasihat, pitutur, atau ajaran-ajaran penting tentang kehidupan/kebaikan yng semuanya itu untuk memberikan peringatan atau sering memberikan nasihat. dengan demikian, peranan wayang peranan wayang lebih sebagai dasar filosofi manusia jawa, disamping ajaran-ajaran yang disampaikan oleh para pujangga jawa.

Wayang merupakan unsur penting dalam kehidupan jawa, yaity sebagai compelling religius mythology, yang menyatukan masyarakat jawa ecara menyeluruh, secara horizontal meliputi seluruh daerah geografi jawa, dan secara vertikal meliputi semua golongan sosial masyarakat jawa. Wayang sebagai seni pertunjukan tradisional jawa seringdiartukan sebagai “bayanmgan “ atau hanya samar-samar yang bergerak sesuai lakon/pakem yang dilakukan seorang dalang ( orang yang menggerakkan wayang ). Bayangan yang dihasilkan wayang itu sering juga dipahami sebagai gambaran perwatakan/karakter manusia sekaligus sebagai gambaran kehidupan manusia.

Seni pertunjukan wayang memunculkan berbagai ragam/jenis wayang. Sri mangkunegara IV membagi wayang menjadi tiga jenis, yaitu:

a. wayang purwa, yaitu wayang yang menceritakan masa kedatangan prabu isaka sampai dengan wafatnya maharaja yudayana diastina.

b. Wayang madya, yaitu wayang yang menceritakan sejak wafatnya prabu yudayana sampai prabu jayalengkara naik tahta.

c. Wayang wasana, yaitu wayang yang mencerutakan sejak prabu jayalengkara sampai masunya agama islam.

Dari aspek seni rupa, gambar wayang kulit purwa bergaya ekspretif dekoratif tradisional, yang mengambil tokoh-tokoh pelaku bersumber pada mahabarata dan ramayana. Jumlah wayang kulit kurang lebih ada 300 buah, wayang wanitanya ( putren ) berjumlah 44 buah. Wayang terbagi menjadi enam golongan, yaitu :

a. wayang ekspresif dekoratif:

1. berdasarkan watak : baik, buruk, setengah baik.

2. berdasarkan kelas : golongan dewa, golongan ksatria, golongan raja.

3. goongan putran /pangerang , golongan putren, golongan punggawa, golongan raksasa, golongan kera.

b. wayang ekspretif dekoratif humoris karikaturis,yaitu wayang yang menggambarkan rasa humor/lucu.

1. humor karikaturis pengikut ksatria; semar, gareng petruk, bagong.

2. humoris karikuturis penikut raksasa: Togog, Sarawta

3. humoris karikaturis pengikut dewa: Pahtuk, Temboro

4. humoris karikaturis pendeta: Cantrik Janaloka

5. Humoris karikaturis wanita: Canggik, Limbuk

c. wayang yang menggambarkan kelompok pasukan, tumbuhan, binatang, bangunan, seperti perampokan/ampiyakan dan gunungan

d. wayang yang menggambarkan binatang dan kenmdaraan, seerti kuda, kereta kencana, gajah, naga, burung garuda, dan lain-lain

e. wayang yang menggambarkan senjata, seperti panah, keris, tumbak, gada, cakra, dan lain sebagainya.

f. wayang yang menggambarkan ruh halus berupa siluman, setan, seperti juru meja, jara meja, keblok, dan lain-lain.

B. Pengertian Nilai dalam Wayang

Nilai adalah sesuatu yang dimiliki atau kuaalitas sesuatu objek tertentu yang disebut baik. Nilai terdapat dalam aksiden absolut dan aksiden intrinsik. Aksiden absolut merupakan aksiden yang mendeterminir dalam dirinya sendiri dan bukan dalam hubungannya dalam yang lain. Ni;lai yang muncul dari aksiden absolut mengahasilkan dua pengertian nilai yaitu nilai intrinsik dan nilai ekstrinsik. Nilai intrinsi adalah adalah nilai substansial dalam bentuk tertentu, sedangkan nilai ekstrinsik adalah nilai yang menunjuk pada hubungan antara sesuatu dengan yang lain.

Sejalan apa yang dikemukakan di atas tentang nilai, keberadaan wayang kulit purwa syarat akan nilai-nilai untuk membangun perwatakan manusia agar menjadi manusia berkualitas versui budaya jawa (manusia utama). Berkaiatan dengan masalah nilai dalam wayang mengemukakan bahwa dalam wayang memuat 9 nilai yaitu:

1. wayang sebagai sumber pencarian nilai hidup

salah satu bentuk karya seni yang dapat dipakai sebagai sumber nilai-nilai adalah seni wayang kulit parwa karena di dalamnya memuat berbagai ajaran dan nilai etik yang bersumber dari berbagai ajaran dan nilai etik yang bersubmer dari berbagai agama serta sistem filsafat dan etika.

Ajaran-ajaran dan nilai-nilai etis itu telah memenuhi persjyaratan, yaitu secara objektif, kritis, di mana ajaran-ajaran dan nilai-nilai etuis itu dapat dipakai oleh umat mamnusia khususnya bangsa Indonesia dalam rangka melangsungkan hidupnya. Sebagai bukti atas keluhuran ajaran-ajaran dan nilai-nilai etis itu, karena sistem nilai telah lolos dari berbagai uji coba dari waktu ke waktu, dari dahulu hingga sekarang dan mungkin yang akan datang.

2. wayang sebagai sarana pendidikan watak

ajaran-ajaran dan nilai-nilai wajyang yang etis positif yang telah teruji akan kebenaran dan kurun waktu lama, sehingga dengan wayang dapat dijadikan sarana pendidikan watak. Hal ini sejalan dengan misi para wali sebagai penyebar angama islam di saat menciptakan wayang beserta lakon-lakonnya, yaitu memberikan nasihat-nasihat atau pitutur tentang kebaikan. Menurut tradisi orang jawa dalam mengerjakan nilai-nilai kehidupan kepada anak-anaknya mulai dengan bercerita atau mendongeng seperti dongeng tentang Kancil Mencari Ketimun. Ajaran-ajaran dan nilai-nilai etis positif dalam wayang sifatnya tidak dogmatis, tetapi lebih memberialkn alternatif atau menawarkan yang kemudian terserah kepada para penonton.

3. wayang syarat dengan nilai-nilai keluhuran

Nilai-nilai keluhuran itu diharapkan untuk ditiru karena mencerminkan kebaikan yang ersebut terkandung di dalam wayang itu sendiri. Gambaran para tokohnya menunjukkan nilai-nilai etis antara lain:

a. nilai kesemprnaan sejati.

Kedudukan nilai kesempurnaan sejati dalam wamyang dibuktikan oleh kenyataan bahwa semua kstaria yang baik dalam wayang selal berusaha mencapai kesempurnaan hidup sebgai dilambangkan oleh lambang wayang gunungan atau kayon.

b. nilai kesatuan sejati

dalam nilai ini, kesatuan sejati memiliki kedudu kan sangat penting dala sistem etika wayang yaitu sebagai tolok ukur hterbentuknya Indonesia memnyatu/maunggal, manusia terpadu, manusia rukun, manusia pemersatu, dan sebagai tolok kukur usaha manusia untuk hidup di mana ia menentukan bahwa usaha yang luhur adalah dilandasi dan dituntun oleh nilai kesatuan.

c. Nilai kerbenaran sejati.

Kududukan nilai kebenaran sejati yang tinggi dalam wayang dibuktikan oleh kenyataan bahwa semua ksatria yang baikdalam wayng selalu berusaha menjadi”manusia kebenaran” yang dilambangkan oleh tindakan mereka untuk melenyapkan ketidakbenaran. Menurut wayang yang benar adalah hidup sesuai dengan kodrat dan kewajibannya masing-masing. Bagi ksatria yang benar adalah “ memayu hayuning bawana”( mensejahterakan dunia ).

d. nilai kesucian sejati.

“kesucian sejati” yang tinggi dalam wayang dibuktikan oleh kenyataan bahwa semua ksatria yang baik selalu berusaha membentuk dirinyamenjadi manusia suci dan menciptakan kehidupan yang suci.

e. nilai keadilan sejati.

Menurut wayang, yang maha adil adalah Tuhan. Sangat sulit nmenjadi manusia adil karena pada dasarnya manusia selalu dikuasai oleh nafsu-nafsu rendah dan kelemahan pribadinya.

f. nilai keagungan sejati.

Kedudkan nilai keagungan yang tinggi dalam dibuktikan oleh kenyataan bahwa semua ksatria yang baik selalu berusaha untuk membentuk dirinya menjadi manusia agung.

g. nilai kemercusuaran sejati.

“kemercusuaran sejati yang tinggimdalam wayang dibuktikan oleh kenyataan bahwa semua ksatria yang baik selalu berusaha untuk menjadi “manusia mercusuar”.

h. nilai keabadian sejati.

Nilai ini dalam wayang dibuktikan oleh kenyataan bahwa semua ksatria yang baik selalu mengajarkan dan berusaha membentuk dirinya menjadi manusia langgeng.

i. nilai keteraturan mikrokromos sejati.

Nilai tinggi dalam wayang dibuktikan oleh kenyataan bahwa semua ksatria yang baik dalam wayang selalu berusaha untuk menjadi manusia ( patuh ) hukum dan tatanan.

j. nilai kasih sayang sejati.

Nilai kasih sayang sejati dalam wayang dibuktikan oleh kenyataan bahwa semua ksatria yang baik selalu berusaha membentuk dirinya menjadi manusia humanis yaitu manusia yang memikliki “welas-asih” terhadap dirinya sendiri, terhadap sesama, dan terhadap tuhan.

4.wayang sebagai penggambaran alam pikiran orang jawa.

Orang jawa yang berpedoman kepada wayang memiliki gambaran jalan dualistik, yaitu melihat kenyataan dalam dua kutub yang bertentangan dan berhadap-hadapan dalam suatu kenyataan antara realitas dan bayangan. Wayang juga menggambarkan dua dimensi realitas, yaitu dimensi lahir dan dimensi batin. Artinya, dimensi lahir menunjuk pada realitas kasar dan dimensi batin menunjuk pada realitas halus walaupun keduanya bertentangan, namun keduanya saling diperlakukan keberadaannya.